The “Big One” of 1863

Earthquakes have been rocking the Philippines for the last few months. This should be expected given that our country is part of the Pacific Ring of Fire. However, frequent reminders from Philvocs for the “Big One” combined with fake news providing “earthquake forecasts” has been causing some panic for the populace. To make matters worse, a clueless politician a month ago suspended a mining exploration company fearing that their operations might be causing the earthquakes originating from their province. This basically exposes the truth that we still have a lot to learn – not just science but also history.

Why history? History tells us that our country has been ravaged by very strong earthquakes in the past, with the 1976 Moro Gulf earthquake being the deadliest of all. We also had the 2013 Bohol earthquake, 2010 Mindanao earthquake, the 1990 Luzon earthquake, and the 1880 Luzon earthquake. Strongest recorded magnitudes have been around 8.2 to 8.0 in the moment magnitude scale. However, no earthquakes seemed to be the most impactful than the “big one” of 1863. It did not just kille and injured people but also shook the foundations of society in Imperial Manila. How come?

It was a hot Wednesday evening of June 3, 1863. A foreign correspondent specifically mentioned that the temperature was around 32 degrees Celsius. Parishioners were attending mass in some churches. The sick were recovering in the military hospital. The fish vendors in Divisoria were still selling their goods. Governor-General Ramon de Echague seemed to be having some quality time with his family in Palacio del Gobernador. Archbishop Gregorio Meliton Martinez and the whole Catholic community were preparing for the Feast of Corpus Christi. No one had the slightest idea of an upcoming tragedy that would affect the whole capital and its vicinity.

 

Enter the Big One

At exactly 7:20 pm, an Intensity X earthquake shook Manila. Strong vibrations followed by oscillatory movements were felt in Manila, Morong (now province of Rizal), Laguna, and Cavite. The land shook from north to south then east to west for almost a minute. It was followed by a two-meter high tsunami that hit from southeast to northwest. Fire incidents were also everywhere.

By the time the trembling stopped, time stood still. Most of the remarkable edifices that defined colonial Manila were torn down. These include the Royal Audiencia, the Intendencia, the Council of Administration, and the Customs office. The seat of power, the Palacio del Gobernador, collapsed as well with Governor-General Echague and his family barely making it alive. The Military Hospital was destroyed too and the sick were killed by the debris. Two men and 40 horses died in the Meisic Barracks.

The earthquake didn’t spare the faithful as well. Seven singers and service boys, nine priests, and some parishioners of the Manila Cathedral were enveloped in ruins. The Churches of Santa Isabel, Santo Domingo, San Juan de Dios, San Francisco, Binondo, and Santa Cruz were destroyed. The upper portion of the Antipolo Tower injured three people. Bell towers and churches were also destroyed in the provinces of Bulacan, Pampanga, Cavite, Laguna and Morong. In Intramuros, only the San Agustin Church remained serviceable.

In Divisoria, the whole upper part of the fish section fell and buried about 40 persons. In Quiapo, only a few homes remained habitable. Twenty three died and two were injured. A part of the prison of Santa Cruz lied in ruins, killing 35 and injuring 32 people. Buildings called “possesiones” were demolished in Tondo and buried 23 persons. San Miguel suffered the least casualties with 10 injured Chinese.

The earthquake also caused great destruction on the port of Cavite. The province’s barracks was destroyed too and the telegraph tower fell. The great stone bridge connecting two banks of Pasig was closed. Masonry buildings in Pasig, Tambo, and Navotas were also affected and considered uninhabitable.

It was also reported that ground opened in many places were gases escaped. A fissure, which emitted sand and water, also opened in Talavera River in Nueva Ecija. In Sangley point, a crater emitting sand and water appeared as well. The water of the Pasig River turned dark and noisome. Some aftershocks were reported by 11:30 pm and 3:00 am, the following day. Then, on June 9, another earthquake hit Manila and most of the tottering buildings were finally brought to the ground.

Later in 1910, Assistant Director of the Manila Weather Bureau, Rev. Miguel Saderra Maso, S.J., estimated that 400 died and 2,000 were injured in the earthquake. Forty-seven public buildings were in ruins and 25 were badly damaged. Five hundred private houses were destroyed and 531 were left unstable.

 

Shaking the Nation’s Society

The legacy of the “big one” of 1863 did not just end on the lives it took and the buildings it tore down. It also brought changes in the society – both for the good and for the bad. We can say that it became a turning point in Philippine history and its significance should not be undermined due to two reasons.

First, the center of power was moved outside the walls of Intramuros. Due to the destruction of the Palacio del Gobernador, Governor-General Echague refurbished his temporary summer residence and made Malacañang the official residence of the leader of the archipelago. Almost all of his Spanish successors and American governor-generals resided in the Palace. Afterwards, all Philippine presidents starting from Manuel L. Quezon lived in the luxurious mansion.

Second, it ushered a new era of the secularization movement and Philippine nationalism. One of the seven priests killed in the Manila Cathedral was its leader, Father Pedro Pablo Pelaez. His renowned student, Father Jose Apolonio Burgos, continued their cause by writing and debating with contemporaries for the rights of native clergy. Eventually, in 1872, Fathers Burgos, Mariano Gomes and Jacinto Zamora were executed which became an inspiration to then future leaders like Jose Rizal, Andres Bonifacio and Marcelo del Pilar.

Rarely does a natural calamity affect a society. This makes the “big one” of 1863 an event that must be remembered by Filipinos. As for our preparations for the upcoming “big one,” let us hope and do necessary preparations so that not much lives will be taken similar to the tragedy of 1863. After all, we have much knowledge now about the world compared to the mid-19th century – provided that everyone knows this thing.

This article was included in the first release of the Alpas Journal on June 30, 2017.

Advertisements

Ang Malungkot na Pagsalubong ni Plaridel sa taong 1890

Puno nang sabik at sayang inabangan ng buong mundo ang pagpasok ng taong 2017. Sa Pilipinas, nagsama-sama ang mga pamilya’t nagtagayan ang magkakatropa. Hindi pa rin nawala ang mga paputok at pailaw na naging bahagi na ng kulturang Pilipino. Sa kabila nito, tuloy pa rin ang pagdurusa at pagdadalamhati ng ating mga kababayang kumakayod sa ibang bansa para sa ikagaganda ng kanilang mga buhay at ikauunlad ng kanilang mga pamilya. Mas lalong dakila ang pagsasakripisyo ng iilang nalayo sa pamilya para sa paglilingkod sa bayan.

Itinuturing na isa sa triyumbirado ng Kilusang Propaganda ang Bulakenyong si Marcelo H. del Pilar na mas kilala sa kaniyang nom de plume na “Plaridel”. Kilala siya sa pagsulat ng “Dasalan at Tocsohan”, “Caiigat Cayo”, “La Soberania Monacal en Filipinas” at “Sagot ng Espanya sa Hibik ng Pilipinas”. Siya rin ang ikalawang patnugot ng “La Solidaridad” matapos palitan si Graciano Lopez-Jaena. Umalis siya ng bansa noong Oktubre 1888 at iniwan ang asawang si Marciana (o “Tsanay”) at dalawang anak na sila Sofia (na noo’y siyam na taong gulang) at Anita (na isang taon at apat na buwan pa lamang).

Ilang araw matapos ang Bagong Taon ng 1890, sumulat ang nangungulilang si Plaridel sa kaniyang asawang si “Tsanay” sa kaniyang kalagayan sa pagsalubong niya sa taong iyon.

Madrid, Ika-6 ng Enero, 1890.

Tsanay:

“Pagkalooban nawa kayo ng Diyos nang magandang bagong taon. Ako’y nagkasakit dine ng lagnat at sakit ng ulo at ubo at hindi ako lamang kundi ang lahat halos na kasamahan ko sa bahay at ang buong Madrid halos; nguni’t awa ng Dios ay gumagaling ako agad. Matindi ang lamig ng mga nagdaang araw dine, datapwa’t humusay-husay ang panahon buhat ng magkaroon ng nevada (snow) at ulan. Salamat na lamang at nakapalad ako ng bahay na tirahan: ang bahay na ito ay ‘di lubhang malamig; di kainakailangang magpasok ng apoy, paris sa ibang bahay. Sa ibang bahay ay para kang na sa loob ng nevera (refrigerator), kaya’t naglalagay sa chimenea o sa brasero ng apoy, datapua’t ang init nito’y nakasasakit ng ulo, at bukod sa nakasasakit ng ulo ay may panganib ka pang kung mapatungo sa isang pitak ng bahay na walang apoy at malamig ay biglang masusubhan ng matinding lamig ang matinding init na sinagap mo ay isang pinagbubuhatan ito ng pulmonia, sakit na madaling pumatay. Ang bahay naming ay malayo sa panganib na ito, sapagka’t di nagkakailangang painitin sa apoy: sukat na ang estera ng sahig at manumit ng makapal at hindi na nararamdaman ang lamig.”

Ipinagpatuloy ni Plaridel ang sulat sa pagsasalaysay ng kaniyang pagbisita sa isang asawa ng empleyado ng Ministro nagngangalang Donya Cleotilde. Inalok rin siya ng ilang kaibigan sa Barcelona na lumipat muna roon at ipagpaliban muna ang pagtatrabaho ngunit nanghinayang siya sa oras at umasang malalaban niya ang lamig.

Tulad ng iba niyang liham kay Tsanay, tinapos niya ito nang may pag-aalala at pangungulila.

“Gabi-gabi ang parati kong panaginip ay kayo nila Sofia at Anita: napapanimdim kong baka mga sagasaan ito ng karromata sa paglipat-lipat sa kabilang bakuran: huwag ninyong pababayaang paroon sila na walang kasama. Harap na kayo riyan sa pagtatag-init, pagka i-ingatan sila sa bulutong. Hindi na malalaon at kaypala’y magkikita na tayo: kundi magkakaroon ng kapansanan at may mapapag-iwan ako nitong Soli, ay magsasalo na tayo sa paskong darating: kahimanawari ay huwag magkaka-sakuna!”

“Kumusta sa kanilang lahat at ihalik mo ako kay Sofia at kay Anita. Kay Sofia ay muli’t muli ang bilin ko na huwag sana niyang kayayamutan si Anita: at si Anita naman ay huwag lalaban kay Sofia.”

Sa kasawiang palad, hindi na nagkaroon si Plaridel ng pagkakataong makasalo sa Pasko at Bagong Taon ang kaniyang mag-iina. Ilang beses siyang umasang muli siyang makakabalik ng bansa ngunit binawian siya ng buhay noong ika-4 ng Hulyo, taong 1896 sa Barcelona, Espanya dahil sa tuberkulosis. Naibalik sa Pilipinas noong taong 1920 ang mga labi ni Marcelo H. Del Pilar, isang dakilang amang sinakripisyo ang kaniyang kasiyahan at pamilya para sa kalayaan at kabutihan ng kaniyang minamahal na bayang Pilipinas.

Batis:

Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas. Epistolario Plaridel, Tomo II., 1958. pp. 38-40.

 

ARTIKULO TRENTA Y TRES: Royals feat. Melchora Aquino

Si Melchora Aquino ay pinanganak noong Enero 6, 1812 sa Barrio Banlat, Kalookan (ngayo’y Banlat, Balintawak, Quezon City) sa isang mayamang magsasakang sila Juan Aquino at Valentina de Aquino. Hindi siya nakapag-aral pero natuto siyang bumasa at sumulat sa murang edad. Ginagalang siya sa kanilang pamayanan palibhasa’y maganda itong si “Batang” Sora. Maganda na, magaling pa kumanta! Madalas siyang iniimbita para mamuno ng mga pabasa hindi lang sa kanilang lugar pati na rin sa karatig nayon. Maganda, mabait, relihiyoso… Kahangahangang binibini.

Dahil maganda si Batang Sora, lagi siyang pinipiling mag-Reyna Elena sa mga Santacruzan. Napakarami ng kaniyang mga manliligaw pero isa lang ang matatag at nagsumikap ng husto para kunin ang kaniyang kamay, si Fulgencio Ramos. Di nagtagal, naging cabeza de barangay si Fulgencio at kinilala na si Melchora bilang Kabesang Melchora. Binayayaan sila ng anim na anak – sila Juan, Simon, Estefania, Saturnino, Romualdo at Juana.

Noong pitong taong gulang pa lang ang bunsong si Juana, namatay si Fulgencio. Naging single parent si Sora at ipinagpatuloy ang kanilang negosyo’t mga bukirin. Itinuloy niya rin ang pagiging hermana mayor at naging aktibo sa pakikipagdiwang ng pista, binyag at kasal. All-around talaga si Kabesang Melchora, napag-aral niya ang lahat ng kaniyang mga anak.

Dumating ang 1890s at sumali ang kaniyang anak na si Juan Ramos sa Katipunan. Nagtitipon ang mga Katipunero sa bahay niya at binansagan siyang “Tandang Sora” ng mga ito. Sa bahay niya rin nangyari ang unang sigaw ng rebolusyon noong Agosto 1896. Gaano nga pala katanda si Tandang Sora noong 1896? 84 years old… Hindi naging hadlang ang kanyang edad para makatulong siya sa mga kababayang nagnanais ng kasarinlan.

Noong nadiskubre ang Katipunan, sa kaniyang tahanan nagtago ang ilan sa mga rebolusyonaryo. Matapos ang mga labanan, dito rin ginagamot ang mga nasugatan. Di siya nag-atubiling punan ang pangangailangan ng mga kabaro. Nagbigay rin siya ng ilang mga payo at pinagdasal ang ilang Katipunero para magboost ang kanilang morale nila. Itinuring niyang anak ang mga anak ng bayan kaya’t siya kinilala bilang “Ina ng Balintawak” o “Ina ng Katipunan”.

Noong Agosto 29, 1896, nahuli ng mga guwardiya sibil si Tandang Sora at unang ipiniit sa bahay ng cabeza de barangay ng Pasong Putik, Novaliches. Kinabukasan, nilipat siya sa Lumang Bilibid kung saan inusisa siya ng mga Espanyol pero hindi siya nagsalita ukol sa Katipunan at sa mga Katipunero. Ipinatapon siya sa Guam sa utos ni Gobernador Heneral Ramon Blanco noong Setyembre 2, 1896.

Sa loob ng pitong taon, kasama rin niya roon ang ilang Pilipinong hindi sumuko sa mga Espanyol at Amerikano. Noong Pebrero 26, 1903, pinauwi na siya ng mga Amerikano kasama ang 76 na rebolusyonaryo na kinabibilangan nila Apolinario Mabini at Artemio Ricarte lulan ang SS Uranus. Nang siya ay nakauwi sa Banlat, sinalubong siya ng kaniyang mga kapamilya at mga kababayan. Siya noon ay 91 years old.

Sa Banlat siya namalagi sa mga huling taon ng kaniyang buhay. Minsa’y inalok siya ng mga Amerikano ng pera bilang ganti sa kaniyang mga naging kontribusyon sa rebolusyon ngunit tinanggihan niya ito. Namayapa si Tandang Sora sa bahay ng anak niyang si Saturnina sa Banlat noong Pebrero 20, 1919.

Inilibing siya sa Mausoleo de los Veteranos de la Revolucion sa Cementerio de Norte. Noong 1969, inilipat ang kaniyang mga labi sa Himlayang Pilipino, ang dating gubat kung saan nagtatago ang mga Katipunero at kung saan ni Tandang Sora kinakalinga ang mga ito. Pero noong 2012, inuwi sa Banlat si Tandang Sora, ang lugar na kaniyang kinalakihan.

Walang naging hadlang para kay Melchora Aquino sa kaniyang pagtulong sa ating kababayan. Edad at kasarian ay hindi naging balakid. Lahat tayo ay may magagawa.

Sources:

Chua, Michael Charleston. Tandang Sora: Ina ng Katipunan, Ina ng Bayan. Retrieved from https://goo.gl/EVFRhH.

Ocampo, Ambeth R. Tandang Sora Home on Her 200th Birthday. Retrieved from https://goo.gl/Nbx6j2.

Official Gazette. The Tandang Sora Bicentennial. Retrieved from https://goo.gl/N6n4hK.

Featured Image: Monument of Melchora Aquino. Photo taken from Himlayang Pilipino Official Website.

ARTIKULO TRENTA Y DOS: I Choose You feat. Emilio Jacinto

Si Emilio Jacinto ay ipinanganak noong Disyembre 14, 1875 sa Trozo, Tondo, Maynila sa mag-asawang Mariano Jacinto at Josefa Dizon. Umpisa pa lang, dumating na agad ang isang senyas ng kamalasan nang pumanaw ang kaniyang ama ilang sandali lamang matapos siyang ipinanganak. Lumaki siyang matalino at naging mahusay sa wikang Espanyol at Tagalog. Mahirap lamang ang kanilang buhay nila kaya’t ang mga sinusuot na damit ni Emilio ay mga segunda manong damit na di pa natutubos sa prendahan (pawn shop). Dahil dito naging tampulan ng tukso si Emilio. Di nagtagal, ipinadala ng nanay niya si Emilio sa kapatid nitong si Don Jose Dizon.

Nag-aral si Jacinto sa isang pribadong elementarya school at nagtapos ng Bachiller en Artes sa Colegio de San Juan de Letran. Nang nag-aral ng abogasya sa Unibersidad ng Santo Tomas, naging kamag-aral niya ang tatlong taong nagkaroon ng malaking impluwensiya sa kasaysayan ng Pilipinas: sina Pangulong Manuel L. Quezon, Pangulong Sergio R. Osmena at Senador Juan Sumulong. Kung nakakasabay si Emilio sa tatlong matalinong ito, magiging pangulo kaya o senador siya sa Pilipinas? Kaso hindi ito nangyari. Bakit?

Taong 1894 sa edad na 19, sumapi si Emilio Jacinto sa Kataastaasan Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan o KKK at kinilala sa alyas na Pingkian. Sa Katipunan napansin ni Supremo Andres Bonifacio ang galing ni Jacinto at parang isang pokemon na napili ni Bonifacio, ginawang kanang-kamay ng Supremo si Jacinto. Naging bahagi ng camara negra (black cabinet) ng Katipunan noong 1895 kung saan nahalal siya bilang piskal at kalihim.

Magaling na manunulat si Jacinto. Sila ni Pio Valenzuela ang nagtaguyod sa opisyal na lathalain ng Katipunan, ang “Kalayaan”. Dito siya nakilala sa alyas na “Dimasilaw” at sinulat ang Liwanag at Dilim. Siya rin ang sumulat ng Kartilya ng Katipunan. Kung tutuusin si Pareng Boni ay may nagawa ring Kartilya kaso noong nabasa niya ang gawa ni Jacinto, nagparaya siya.

Sumiklab ang himagsikan at naroon si Jacinto sa Sigaw sa Pugad Lawin. Kasama rin siya sa mga nabigong Katipunero na sumugod sa Polvorin, San Juan del Monte noong Agosto 30, 1896. Pagkatapos nito, sinubukan niyang magpanggap bilang isang Tsino sa isang barko para itakas si Rizal pero tinanggihan ito ni Pepe. Hindi umayon sa kanilang mga balak ang mga nangyari.

Nag-regroup sila sa Balara at noong Abril 15, 1897, itinalaga si Jacinto bilang pinunong hukbo ng hilaga ng Maynila. Wala pang isang buwan matapos nito, pinapatay si Bonifacio sa Maragondon pero pinagpatuloy pa rin ni Jacinto ang paglaban bilang isang miyembro ng Katipunan. Habang nasa labanan, sinulat niya ang kaniyang tulang pinamagatang A La Patria (Sa Aking Bayan) na inspired ng “Huling Paalam” ni Rizal, Oktubre 8, 1897.

Hindi siya umanib sa puwersa ni Emilio Aguinaldo at nang  nilagdaan ang kasunduan sa Biak-na-Bato, nagtago siya sa kabundukan ng Laguna at nagpatuloy pa rin sa paglaban sa mga Espanyol. Noong 1898, pinababa siya ni Apolinario Mabini, na noo’y adviser na ni Aguinaldo, sa kabundukan. Hindi siya pumayag.

Isang labanan sa Maimpis, Magdalena, Laguna noong 1899, nasagupa ng mga Katipunero at ni Jacinto ang mga sundalong Espanyol. Mortal na nasugatan si Jacinto sa hita at nahuli. Akala ng mga Espanyol na patay na si Jacinto kaya’t walang awa siyang binagsak sa isang puwesto na mayroon pa ring bakas ng kaniyang dugo.

Di nagtagal noong Abril 6, 1899 sa Sta. Cruz, Laguna, namatay sa sakit na malaria si Jacinto at naiwang buntis ang kaniyang kabiyak na si Catalina de Jesus, isang Kapampangan. Hindi sila kasal sa simbahan pero kasal sila sa Katipunan. Nakilala si Catalina na pamangkin ng isang miyembro ng Katipunan na may-ari ng bahay kung saan sila nagtipon. Kung si Emilio ay pinanganak at namatay ang tatay, mas kawawa ang anak niyang walang amang sumalubong sa kaniyang paglabas sa mundong ibabaw. Dakila ka ngang tunay, Emilio Jacinto, ang Utak ng Katipunan.

Sources:

Chua, Michael Charleston. Emilio Jacinto: Ang Tunay na Utak ng Himagsikan. Retrieved from https://goo.gl/41ZiMh.

Chua, Michael Charleston. Dokumento ng Pagkakatalaga kay Emilio Jacinto. Retrieved from https://goo.gl/mFUphV.

Santos, Jose P. Buhay at Mga Sinulat ni Emilio Jacinto. 1935.

Featured Image: Monument of Emilio Jacinto. Photo taken fron Himlayang Pilipino Official Website.

Ang Makasaysayang Ilog Pasig

Ang Ilog Pasig ay isang ilog na may habang dalawampu’t limang kilometrong nagdudugtong sa Laguna de Bay, ang pinakamalaking lawa sa bansa, at sa Look ng Manila. Sa bunganga ng ilog, matatanaw ang Intramuros. Magpatuloy ka pa’t matatanaw mo ang Isla de Convalescencia, ang tanging isla sa ilog kung saan nakatayo ang Hospicio de San Jose. Makikita rin sa pampang ng ilog ang Palasyo ng Malakanyang at ang Polytechnic University of the Philippines sa lungsod ng Maynila. Sa bandang Makati, matatanaw ang Rockwell Commercial Center at Santa Ana Racetrack. Sa huli, malapit sa Marikina at Pasig, ay masisilayan ang Napindan Hydraulic Control Structure na nagmamani-obra sa agos ng tubig mula sa Napindan Channel.

Ang Ilog Pasig ang “bumuhay” sa ating mga ninuno bago pa man dumating ang mga Kastila. Ang mga anyong-tubig ang nagsilbing mga daan tungo sa pag-unlad – kasabay ng pag-agos ng tubig ang pagdaloy ng mga kalakal mula sa tatlong pangunahing pamayanan: ang Namayan, Maynila at Tundo. Dito rin sila kumukuha ng tubig pang-inom at doon rin sila naglalaba at naliligo. Para sa ating mga ninuno, hindi nila kailangan ng mga tulay dahil para sa kanila hindi balakid ang mga ilog tulad ng pinaniniwalaan ng mga Espanyol.

Dito sa Ilog Pasig diumano’y hinalaw ang pangalan ng mga pangkat ng tao na nanirahan sa pangpang ng ilog – ang mga Taga-ilog na kalauna’y naging Tagalog. Matatandaang si Antonio Luna ay sumulat sa ilalim ng pangalang “Taga-ilog”, bilang repersensya sa pook kapanganakan niya sa Kalye Urbiztondo, Binondo, Maynila na malapit lang sa Ilog.

Sa isang bahagi ng ilog na tinatawag na Bitukang Manok, ito ay naging sentro ng kalakalan ng ilang Pilipino at Tsino. Tinawag tuloy itong Pariancillo River. Sa bahagi nito ng ilog rin dumaraan ang ilang deboto ng Our Lady of Peace and Good Voyage ng Antipolo noong ika-17 at ika-18 siglo. Labing-isang beses rin dumaan dito ang imahen ng santa.

Noong panahon naman ng rebolusyon, dito nagpupulong sina Andres Bonifacio at Emilio Aguinaldo kasama ang Asemblea Magna ng Katipunan noong Mayo 1896 lulan ng labingpitong bangka.

Fast forward to 1945. Habang wasak ang mga tulay na nagdurugtong sa Maynila matapos na muling makukob ng mga Amerikano ang lungsod, tinawid ng ating mga kababayan ang kabilang pampang ng ilog para mailigtas sila ng mga kapwa Pilipino at Amerikano. Matapos ang World War II, ang mga taga-probinsya ay humanap ng matitirhan sa Maynila at ilan sa kanila ay nanirahan sa tabi ng ilog.

Sa sumunod na dekada, bumalik ang mga negosyo sa tabi ng ilog at, bunga ng industrialisasyon, nagtambak ng mga dumi ang mga pagawaan. Dahil dito, unti-unting dumumi ang ilog at unti-unti ring naubos ang mga isda sa Laguna de Bay. Nang sumapi naman ang Dekada Sisenta, nawala na ang mga naglalaba sa ilog at tumumal na ang mga bangkang naglalayag. Sumunod na dekada, bumaho na ang ilog at wala nang naligo roon. Ipinagbawal naman ang pangingisda noong 1980s. Noong 1990s, idineklarang patay na ang Ilog Pasig.

Nagsimula ang rehabilitasyon ng ilog noong Disyembre 1989 sa tulong ng mga Olandes. Nakakalungkot isipin na kinailangan pa ang ilang dayuhan bago simulan ang pagbuhay sa ilog. Itinatag ng pamahalaan pati na rin ng pribadong sektor ang iba’t ibang programa tulad ng Run for the Pasig River at unti-unting luminis ang ilog. Pero hindi na natin mababawi ang naging epekto nito – isama mo pa diyan ang kalat-kalat na janitor fish na sumira sa balanse ng kalikasan.

Sayang! Hindi na natin naabutan ng karamihan sa atin ‘yung panahong pwede pa tayong uminom ng tubig mula sa ilog, ‘yung panahong napakalinis pa ng ilog. Pwede kang mangisda at makahuli ng mga tilapia.

Nakakalungkot. Andami ng panahon natin noon pero kinalimutan natin ang kalinisan ng ilog. Sa panahong huli na ang lahat, saka lamang tayo bumabangon.

Marahil tama ang si Simoun na gumawa na lang ng tuwid na kanal kaysa tahakin natin ang liku-likong ilog… kasama ang mga taong baluktot ang kaisipan at walang pakundangan sa kalikasan, palibhasa ilog lang daw yan. Ngayon, ilang kaso pa gaya ng Ilog Pasig ang gagawan natin ng paraan kapag huli na ang lahat, mga kababayan?

Nasa ating kamay ang solusyon.

ARTIKULO TRENTA Y UNO: Deal or No Deal feat. Jose P. Laurel

Ikatlong pangulo ng Pilipinas si President Jose P. Laurel. Isa ba talaga siyang puppet na sumusunod sa mga utos ng mga Hapon? Taksil o tapat? Kakampi o kaaway? Makabayan o MAKAPILI?

Ipinanganak si Jose Paciano Laurel y Garcia noong Marso 9, 1891 sa Tanuan, Batangas sa mag-asawang Sotero Laurel Sr. at Jacoba Garcia. Ang kaniyang ay isang opisyal sa pamahalaan ni Pangulong Emilio Aguinaldo at pumirma sa Konstitusyon ng Malolos. Nagtapos siya ng sekundarya noong 1911 at pinakasalan ang isang magandang dilag na nagngangalang Paciencia Hidalgo at, di nagtagal, nabiyayaan sila ng siyam na anak.

Nagtapos siya ng abogasya sa UP College of Law noong 1915. Nagpakadalubhasa pa siya sa pagbabatas at nakuha ang masteral sa pagbabatas noong 1919 sa Escuela de Derecho (ngayo’y Manila Law College). Naging doktor rin siya ng pilosopiya sa USTe noong 1936. Habang nag-aaral, naging mensahero siya ng Bureau of Forestry at naging clerk sa Code Committee. Nang sumunod na taon, nakuha niya ang doctor of Civil Laws sa Yale University. Umuwi siya sa Pilipinas pagkatapos nito.

Naging undersecretary siya ng ngayo’y DILG at naging kalihim nito noong 1922. Doon, madalas niyang nakabangga si Gobernador Heneral Leonard Wood at pagkalipas ng isang taon, nag-resign si Laurel kasama ang ilang miyembro ng gabinete dahil sa kontrobersiyal na kaso ni Ray Conley. Nakilala siya ng mga mamamayan bilang isang makabayan kaya’t nahalal siya sa senado noong 1925. Kumandidato muli siya noong 1931 kaso natalo ni Claro M. Recto.

Retirado na siya noon sa pulitika nang mahalal bilang delegado ng 1935 Constitutional Convention na siyang bubuo sa konstitusyon ng Commonwealth. Siya ay naging bahagi ng orihinal na “Seven Wise Men”, isang sub-committee na binuo para gumawa ng burador ng konstitusyon noong Oktubre 8, 1934. Kasama niya rito sila Filemon Sotto, Manuel Roxas, Norberto Romualdez, Manuel Briones, Miguel Cuaderno at Vicente Singson Encarnacion. Kalaunan, pinalitan si Laurel ni Condrado Benitez. Ang mahalagang ambag ni Laurel sa Konstitusyon ng 1935 ay ang paggawa ng probisyon sa ating mga karapatan.

Matapos maratipika at maitatag ang Komonwelt, naging Associate Justice sa Supreme Court si Laurel noong Pebrero 29, 1936. Siya ang isa sa mga pinakamahalagang huwes nito at humawak siya ng ilang kaso ukol sa saklaw at kapangyarihan ng tatlong sangay ng pamahalaan.

Isang beses noong 1940, mayroong nagsampa ng reklamo para kontrahin ang regulasyong ipagbawal ang ilang kalesa sa ilang lansangan ng Maynila kapag hapon dahil sa pinapaayos na Colgante Bridge. Ang hukuman ay nagpasyang ang kapulisan ang hahawak sa regulasyong ito at ang regulasyon ay hindi lumabag sa katarungang panlipunan. Mahalaga ang kasong ito dahil ito ang naging signature quote ni Laurel ukol sa kahulugan ng katarungang panlipunan.

Social justice is neither communism, nor despotism, nor atomism, nor anarchy, but the humanization of laws and the equalization of social and economic forces by the State so that justice in its rational and objectively secular conception may at least be approximated. Social justice means the promotion of the welfare of all the people, the adoption by the Government of measures calculated to insure economic stability of all the competent elements of society, through the maintenance of a proper economic and social equilibrium in the interrelations of the members of the community, constitutionally, through the adoption of measures legally justifiable, or extra-constitutionally, through the exercise of powers underlying the existence of all governments on the time-honored principle of salus populi est suprema lex. Social justice, therefore, must be founded on the recognition of the necessity of interdependence among divers and diverse units of a society and of the protection that should be equally and evenly extended to all groups as a combined force in our social and economic life, consistent with the fundamental and paramount objective of the state of promoting the health, comfort, and quiet of all persons, and of bringing about “the greatest good to the greatest number.

‘Di nagtagal, ginawang Kalihim ng Katarungan ni Pangulong Quezon ang magaling na huwes na si Laurel. Noong sumiklab ang World War II, tumakas si Pangulong Quezon sa Bataan at, di naglaon, sa Estados Unidos. Bago umalis, hinabilinan ni Quezon si Laurel na makipagtulungan sa mga Hapones para hindi lalong lumala ang sitwasyon ng mga Pilipino.

Bakit kaya si Laurel? Minsang nagkamit ng honorary degree si Laurel sa Tokyo University at ang anak niya noo’y ipinadala niya sa Imperial Japanese Army Academy sa Tokyo na itunuturing noon na “West Point ng Asya”. Isa pa hindi maka-Amerikano si Laurel at nalaman ng mga Hapones iyon.

Nang masakop ng mga Hapones bansa, ipinangako nila ang agarang kalayaan kapalit ng suporta ng mga Pilipino sa kanilang mga layunin. Itinatag ang Kapisanan ng Paglilingkod sa Bagong Pilipinas o KALIBAPI, ang nag-iisang partidong pulitikal nang panahon na iyon sinasabing maka-Hapones. Itinatag din ang Preparatory Commission for Philippine Independence o PCPI na ang layunin ay bumalangkas ng bagong konstitusyon na magiging haligi ng Ikalawang Republika. Si Laurel ang nahalal na pangulo ng Kumbensyong Konstitusyonal noong 1942.

Noong Hunyo 1943, binaril si Laurel sa Wack-Wack Golf and Country Club sa Mandaluyong ng isang gerilya at dating boksingerong si Feliciano “Little Jo” Lizardo. Mahimalang nakaligtas si Laurel dahil isang pulgada na lamang ay sapul na siya sa puso. Nakatanggap siya ng maraming sulat at telegrama para magpagaling siya. Nagpadala pa ng bonsai si Hideki Tojo sa kanya.

Matapos ang tatlong buwan, noong Setyembre 1943, natapos konstitusyon na tila Xerox Copy daw ng 1935 Constitution. Ninais ng mga Hapones ilagay na pinagkaloob nila sa atin ang kalayaan at magkaroon ng military conscription kung saan ang mga Pinoy ay lalaban para sa mga Hapones laban sa mga ‘Kano. Nahalal si Laurel bilang pangulo ng bansa at umasa ang mga Hapones na magiging tuta ang kanilang nailuklok na pangulo sa kanilang mga kagustuhan. Nag-no deal si Pangulong Laurel sa military conscription at hindi rin siya pumayag na bigyan ng pasasalamat ang bansang Hapon sa preambulo ng konstitusyon. Nanindigan siyang hindi ito kailangan ng Pilipinas.

Di nagtagal, ipinadala si Presidente Laurel, Ispiker Benigno Aquino Sr. at outgoing chairman ng Executive Commission na si Jorge Vargas sa bansang Hapon para makausap ni Punong Ministro Hideki Tojo. Matapos ang ilang usapan, pinilit ni Tojo si Laurel na magdeklara ng giyera laban sa mga ‘Kano ngunit hindi pumayag si Laurel. Una, sinabi niyang hindi siya popular na lider kaya’t walang susunod sa kaniya ‘pag dineklara niya ito. Pangalawa, ‘di sisikmurahin ng mga Pilipino na magdeklara ng digmaan mula sa dating kaalyado. Hindi raw ito disente at tanging ang mga walang kwentang tao lang ang sumasaksak patalikod sa dating kakampi. Ikinagulat ito ng mga Hapones, kinabahan rin si Laurel pero pinabayaan silang umuwi ng Pilipinas.

Noong Oktubre 1943, itinatag ang Ikalawang Republika ngunit ang mga Hapones pa rin ang may hawak sa kapangyarihan kaya tinawag itong pamahalaang puppet. Ngunit sinasabing hindi isang puppet si Pangulong Laurel. Nagkaroon ng dalawang simpleng sitwasyon na nagpatunay nito. Una, nagpumilit ang ng mga Hapones na kapwa nila Hapones rin ang presidential guards kaso ‘di pumayag si Laurel at pinili ang mga kababayan niya upang maging kaniyang guwardiya. Ikalawang, binigyan siya ng isang Hapones na tagapayo ngunit tinanggihan niya ito at nagsabing…

I don’t need an adviser. I could be your adviser, Kihara, but you cannot be my adviser. You had better get out!

Ngayong pinaliligiran lamang ng mga Pilipino, nakipagpulong din minsan diumano si Laurel sa mga gerilya. Minsan, ang Kempeitai ay nagtungo sa Malacanang dala ang mga ebidensiya laban kay Manuel Roxas na patuloy na nakikipag-ugnayan sa mga gerilya. Ang sabi pa ng mga Hapon, alam raw nilang nasa Malacanang si Roxas. Agarang ipinag-utos ni Pangulong Laurel na maghanda ang mga presidential guards at swinerte sila nang ‘di bumalik ang mga Hapon.

Hindi lang si Roxas ang iniligtas ni Laurel. Ginawa rin ng pangulo ang nararapat sa panahon niya. Nang nagkaroon ng kakulangan sa pagkain ang bansa, itinatag niya ng mga ahensya at naglunsad pa ng mga programa si Laurel para magkaroon ng pagkain sa bawat mesa ang mga Pilipino. Sa administrasyon niya rin unang ginamit ang wikang Filipino sa iba’t ibang sangay ng pamahalaan. Ibinalak rin niya ang pagkakaroon ng mga pera sa wikang Filipino para palitan at mabalanse ang lugmok na ekonomiya ng bansa dahil sa walang halagang Mickey Mouse Money.

Nang simulan ng mga Amerikanong palayain ang mga Pilipinas sa mga Hapones, biglaang binomba ng mga Amerikano ang Maynila na kabalintunaan ng utos nilang gawing “Open City” ang lungsod tatlong taon na ang nakalipas. Nang dahil sa pagbobomba sa lungsod at karatig-bayan, hindi lang ang taumbayan ang nalugmok kundi pati na rin ang maraming artifact at mahahalagang kagamitan at gusali ng panahong iyon. Kasama na roon ang Pambansang Museo na sinasabing nagtataglay ng mga buto’t bolo diumano ni Supremo Andres Bonifacio, pati na ang mga obra ng mga dakilang pintor na sila Luna’t Hidalgo, at marami pang iba. Sayang!

Dahil sa pangangailangan ng panahon, nagdeklara ng batas militar si Laurel noong Setyembre 1944. Prinessure din siya ng mga Hapones na magdeklara ng digmaan sa US at Britanya. Naglabas siya ng “declaration in a state of war” at inakala ng mga Hapones na iisa lang ‘yon sa “declaration of war“. Ipinaalala niya pa na walang mangyayaring “military conscription“. Hanggang sa huli, hindi pa rin tuluyang nakiisa si Laurel sa kanila.

Nagdeklara ng “I have returned” si Heneral Douglas MacArthur noong Oktubre 20, 1944 at kasama niyang bumalik ang bagong pangulo ng Komonwelt na si Sergio Osmena at si Carlos P. Romulo. Samantalang, itinakas naman ng mga Hapones si Laurel sa Baguio para maging ligtas sa pambobomba sa Maynila. Ngunit binomba din ng mga Amerikano ang Baguio kaya’t dinala ng mga Hapones si Laurel sa Japan.

Nang tuluyang natalo ang Japan, pinakulong ni MacArthur si Laurel sa Sagumo Prison. Noong Hulyo 1946, inuwi siya sa Pilipinas at ikinulong sa Muntinlupa. Kinasuhan siya ng pagtataksil sa bayan at pinilit niya na siya ang dedepensa sa sarili niyang kaso. Noong Setyembre 1946, nagplead ng “not guilty” si Laurel at tumatak sa kasaysayan ang mga salitang..

I am neither pro-Japanese nor pro-American, I am pro-Filipino.

Ang Pangulo ng bansa na minsang nakianib sa pamahalaang puppet ay nagbigay ng amnestiya sa mga kolaborador ng digmaan kaya’t nakalaya si Laurel. Ang nagbigay ng amnestiya ay ang iniligtas niyang si Pangulong Manuel Roxas.

Pero ayon sa Korte Suprema, hindi naman nasakop ng mga Hapon ang buong Pilipinas. Dahil dito, hurisdiksyon pa rin ‘yon ng Komonwelt at hindi dapat palitan ito ng Ikalawang Republika. Ayon naman sa international court, kung sino man ang kumampi sa mga mananakop ay isang war criminal. History is written by the victors, ika nga.

Hindi natapos rito ang kaniyang pagsisilbi sa bayan. Tumakbo siya sa pagkapangulo sa halalan ng 1949 pero natalo kay Elpidio Quirino. Matapos ang dalawang taon, noong 1951, siya ang numero unong senador ng halalan. Sa termino niya, kasama si Claro M. Recto, inakda nila ang Rizal Law na naging dahilan kung bakit may Rizal na asignatura sa kolehiyo. Noong 1953, inanyayahan siyang tumakbo bilang presidente pero sinuportahan niya si Ramon Magsaysay. Nang manalo si Magsaysay, pinadala niya si Laurel sa US para mabago ang Bell Trade Act. Inuwi niya ang Laurel-Langley Agreement na pinawalang bisa ang Amerika sa pagkontrol sa halaga ng piso. Hindi na siya tumakbo sa halalan ng 1957. Nagpokus siya sa kaniyang itinatag na unibersidad noong 1952, ang Lyceum of the Philippines University hanggang sa binawian siya ng buhay noong Nobyembre 6, 1959 sa Maynila. Samantala, ang nagtangka sa kaniyang buhay na si “Little Jo” ay ginawa niyang kaniyang bodyguard hanggang pumanaw siya.

Bayani o Traydor? Kayo ang huhusga.

Sources:

Calalang vs. Williams, G.R. No. 47800, December 2, 1940, 70 Phil. 726. Retrieved from https://goo.gl/APUxHy.

InterAksyon.com. Today in History: Delegates to Con-con that drafted 1935 Constitution are elected. Retrieved from https://goo.gl/y40NMg.

Jose, Ricardo T. Volume Seven: The Japanese Occupation, Kasaysayan: The Story of the Filipino People. Asia Publishing Company Ltd. 1998.

Jose P. Laurel Memorial Foundation, Inc. Jose P. Laurel: Biographical Sketch. Retrieved from https://goo.gl/riqwNe.

Ocampo, Ambeth R. Bonifacio’s Bolo. Anvil Publishing, Pasig City. 1995. pp. 60-61.

Featured Image: President Jose P. Laurel from the National Museum.

ARTIKULO TRENTA: Ano Ba Talaga, Koya? feat. Pio Valenzuela

Magandang umaga! Kaway-kaway naman sa mga mamamayan ng Valenzuela City. Ang inyong unang alkalde sa panahon ng mga Amerikano ang itatampok natin ngayon.

Si Doktor Pio Valenzuela y Alejandrino ay anak ng nakaririwasang pamilya nila Capitan Mayor Francisco Valenzuela at Lorenza Alejandrino. Ipinanganak siya noong Hulyo 11, 1869 sa Polo, Bulacan (ngayo’y Barangay Polo, Valenzuela). Lumaki siya at natuto sa isang private tutor. Pagkatapos nito, nagtungo siya sa Maynila at nag-aral sa Colegio de San Juan de Letran. Noong 1888 naman, nag-aral siya sa USTe at nakuha ang kaniyang Lincenciado en Medicina noong 1895.

Noong Hulyo 1892, habang nag-aaral ng medisina, sumapi siya sa Katipunan sa edad na 23. Naging BFF sila ni Andres Bonifacio at bilang tanda ng pagkakaibigan, kinuhang ninong si Doktor Valenzuela para sa panganay nina Andres at Gregoria de Jesus. Noong nasunog naman ang bahay nila Andres, nakitira sila sa bahay ni Pio.

Naging malaki ang kaniyang papel sa Katipunan at humawak siya ng iba’t ibang mahahalagang posisyon. Noong Enero 1895, bago pa siya magtapos, hinalal na siya bilang doktor ng Katipunan. Noong Disyembre 1895 naman, nahalal si Pio bilang piskal ng Katipunan. Nanumpa sila noong Enero 1896 sa bahay ni Bonifacio at kinuha niya ang palayaw na “Dimas Ayaran” (habang si Bonifacio “Maypagasa”, si Jacinto “Pingkian”). Naging bahagi si Pio ng camara secrata o tatlong pinakamataas na pinuno ng Katipunan – kasama nila Bonifacio at Jacinto.

Habang nasa puwesto, hinikayat ni Pio na magkaroon ng dyaryo ang Katipunan, ang “Kalayaan”. Si Jacinto ang naging punong patnugot at si Pio ang tagapaglathala. Nagsulat rin siya roon at nagtago sa pangalang “Madlang-Away” (habang “Dimasilaw” si Jacinto at “Agapito Bagumbayan” si Bonifacio). Dahil sa diyaryong ito, lumobo ang bilang ng mga Katipunero mula 300, naging 3,000. Power! Para ma-divert ng Kalayaan ang atensyon ng mga Espanyol, nilagay nila doon patnugot si Marcelo H. Del Pilar at ang lokasyon ng palimbagan ay sa Yokohama, Japan.

Noong Mayo 1, 1896, nagpatawag ng pagpupulong si Andres Bonifacio sa Barrio Ugong sa Pasig. Suhestiyon ni Valenzuela na mangalap sila ng pondo at bumili ng bala at armas sa Japan. Pumayag ang konseho sa isang kundisyon – kailangang sang-ayunan ito ni Dr. Jose Rizal. Dahil siya ang isa sa mga edukado at nakakaangat na miyembro ng Katipunan, si Valenzuela ang ipinadala ni “Supremo” Andres Bonifacio sa Dapitan upang hikayatin si Rizal tungkol sa rebolusyon. Kasama ang isang bulag na si Raymundo Mata (Mata tapos bulag, ayos!) para hindi makahalata, nagtungo sila sa Dapitan kung saan nakausap niya si Rizal. Ang sabi ni Rizal,

“Hindi pa kayo handa, kumalap muna kayo ng mga armas at kunin ang suporta ng mga mayayaman.”

Kausapin din daw nila si Antonio Luna dahil maraming kilalang mayaman sa bansa. Kapag kulang ang kanilang armas at hindi susuporta ang mga mayayaman, isusumbong lang nila ang mga Katipunero sa mga Espanyol kaya dapat gawin silang neutral o walang papanigan. Umuwing empty handed si Pio.

Nang nalaman ito ni Supremo, na-stress ito at napamura! Hindi rin pumayag ang mga mayayaman pati si Luna. Nang kumalat din ang balita na ayaw ni Rizal, kinansela ng iba ang pagbibigay pondo sa Katipunan. Karamihan sa kanila’y nagbantang isusumbong ang Katipunan. Tapos, dahil sa isang away, isiniwalat ni Teodoro Patino sa kapatid niyang madre na si Honoria ang tungkol sa Katipunan at sinabi niya ito kay Sor Teresa de Jesus. Pinaamin siya kay Padre Mariano Gil. Natakot sa impyerno naman itong si Teodoro Patino at umamin din kay Padre Mariano Gil. The secret is out.

Kailangan i-neutralize ang mga mayayaman. Kaya’t bago pa man i-raid ng mga guardia civil ang imprentahan ng “Diario de Manila” kung saan nagtatrabaho si Patino, iniwan nila Bonifacio at Jacinto ang listahan ng mga mayayamang ayaw sumapi sa Katipunan.

Samantala, si Pio Valenzuela ay tiniktikan diumano ng mga guardia civil. Sinasabing kinailangan niyang sumuko noong Setyembre 1, 1896 para ‘di madawit ang mga kasama. Ipiniit siya sa Fuerza de Santiago at ginawa siyang saksi laban kay Dr. Jose Rizal noong nililitis ito. Ngunit noong nasa korte na, sinabi niyang kinokondena ni Rizal ang rebolusyon. Hindi handa sa rebolusyon o ayaw talaga sa rebolusyon ni Rizal? Ano ba talaga koya? Ayon kay Floro Quibuyen, gustong iligtas ni Valenzuela si Rizal.

Ipinatapon si Valenzuela at ikinulong sa Madrid, sa Barcelona pati sa Africa sa loob ng tatlong taon. Nang magbalik naman siya sa Maynila noong Abril 1899, dinenounce niya ang mga Amerikanong militar na namumuno sa Pilipinas. Pinakulong siya ng mga Amerikano noong Setyembre ng taon ding yoon. Dumating ang eleksyon at hinalal ng mga taga-Polo bilang capitan municipal si Pio kahit nakakulong. Nanalo si Valenzuela at kinailangan siyang pakawalan ng mga kinauukulan (parang kaso lang ni Senador Antonio Trillanes).

Nanungkulan siya bilang capitan municipal mula 1902 hanggang 1919. Noong 1919 naman, nahalal siya bilang gobernador ng Bulacan at natapos ang termino noong 1925 matapos ang dalawang termino. Ayon kay Propesor Xiao Chua, matapat si Valenzuela at hindi nagpayaman sa puwesto. Binenta niya ang kaniyang lupa at tumangging magpasuhol sa mga naghu-jueteng – matatag laban sa korap.

Sinulat niya ang kaniyang mga gunita ng rebolusyon matapos magretiro sa pulitika. Naglingkod din siya ng libre bilang doktor. Napangasawa niya si Marciana Castro at nagkaroon ng pitong anak. Namatay siya noong Abril 6, 1956. Bilang parangal, ipinangalan sa kaniya ang bayan kung saan siya pinanganak.

May iniwang problema nga lang sa atin itong si Pio Valenzuela. Siya kasi ang isa sa mga dahilan kung bakit madaming marker ang Sigaw sa … Pugad Lawin? Balintawak? Kangkong? Bahay Toro? Pasong Tamo? Pugad Baboy?

Sa panayam ng mga Espanyol kay Valenzuela noong Setyembre 1896, nangyari daw ang pagpupulong noong Agosto 23-25 sa Balintawak. Noong 1911 naman, ang sabi ni Valenzuela, nagkaroon daw ng pagpupulong noong Agosto 22. Ang pagpupunit naman ng sedula ay nangyari noong Agosto 23 sa bahay ni Apolonio Samson sa Balintawak. Mula 1928 hanggang 1940, pinanindigan ni Valenzuela na nagpunitan ng sedula noong Agosto 24 sa bahay ni Melchora Aquino (Tandang Sora) sa Pugad Lawin na ngayon ay malapit sa Pasong Tamo.

Noong 1935, sila Pio Valenzuela, Briccio Pantas at Pacheco ay nagsabing hindi sa Balintawak nangyari ang unang sigaw ng himagsikan kundi sa Pugad Lawin. Noong panahon na yun kasi, naglagay ng bantayog sa Balintawak. Ang bantayog na ito ay matatagpuan ngayon sa harapan ng Vinzons Hall sa UP. Makalipas ang limang taon, noong 1940, tinukoy ng Philippine Historical Committee (National Historical Commission ngayon), kung saan kasama si Pio, ang eksaktong lokasyon ng unang sigaw. Doon daw sa Sitio Gulod, Banlat, Kalookan sa bahay ni Tandang Sora. Makalipas ang halos dalawpung taon, ginamit noong 1964 at 1978 ang mga statement ni Pio na ang unang sigaw daw ay sa bahay ni Juan Ramos (anak ni Tandang Sora) noong Agosto 23.

Bumawi pa ulit si Pio. Hindi ba’t sabi niya noong paglilitis ni Rizal noong 1896 ay tutol sa rebolusyon si Rizal? Noong nakapanayam siya historyador na si Teodoro Agoncillo, pabor daw si Rizal sa rebolusyon basta masunod ang mga kailangang gawin.

Ano ba talaga? Imbis na makatulong sa paglilinaw ay tila lalong pinalabo ni Valenzuela ang mga katotohanang dapat alamin sa ating kasaysayan. Pero gayunpaman, hindi malabo sa atin ang kabayanihan ni Pio Valenzuela – isang makabayan. Tao rin. Tulad mo. Tulad ko. Hindi perpekto. Nagkakamali rin.

Sources:

Balsamo, Jonathan. Dimasayaran: Si Dr. Pio Valenzuela sa Mata ng Kasaysayan. Retrieved from https://goo.gl/THZzYU.

Chua, Michael Charleston. Papel ni Pio Valenzuela sa Katipunan. Retrieved from https://goo.gl/VouK0V.

Guerrero, Milagros C., et. al. In Focus: Balintawak: The Cry for a Nationwide Revolution. Retrieved from https://goo.gl/INwVSs.

Guillermo, Artemio R. Historical Dictionary of the Philippines, Second Edition. Scarecrow Press, Inc. 2005. pp. 425-426.

Quirino, Carlos. Who’s Who in Philippine History. Manila. Tahanan Books, 1995.

Featured Image: Capitan Municipal Pio Valenzuela in the middle. Photo taken from XioaChua.net.